Iroxima,
Amor di meu
(Nkuadramentu:
1957. Un franseza sta na Japon pa faze un filmi sobri Gerra. El ta nkontra un
japonês, es ta pasa 24 hora djuntu, ta pasia, ta konta ses vida. Es e ton
diferenti ma ses speriensa di gerra e igual. Franseza ta konta di Nevers
okupadu pa tropas alemon. Japonês ta konta ki bonba di Iroxima mata se família
tudu. Stratu li e narrativa di kel franseza).
Seti ora di
tardi, sinu ta toka na Katedral di Saint-Lazare.
Ora di fitxa farmásia.
Pa mi, ki kriadu
na tenpus di gerra N ka ta presta txeu atenson ora ki Papá ta konta-m, tudu
noti, modi ki vida era antes.
N ta djudaba
Papá na farmásia. Ami, N era ajudanti tékniku di farmásia, N tinha terminadu
studus. Maman ta moraba más pa Sul. Nun anu, N ta ba atxaba el txeu bes, na
tenpu di férias.
Seti ora di
tardi, na Veron o na Invernu, na noti negru di Okupason o na dias xei di sol di
junhu, farmásia ta fitxa. Era senpri sedu dimás pa mi. No ta subi pa primer
andar. Tudu filmi era alemon, o kuazi. Sinema ka era pa min. Champ-de-Mars,
baxu janelas di nha kuartu, era inda más tamanhon di noti.
Kanbra ka
tinha bandera. N tinha ki ba pa trás, té nha infânsia, pa lenbra kanderus
asesu.
Es salta
linha di frontera.
Inimigu
txiga. Alemons travesa prasa Champ-de-Mars
ta kanta, senpri na oras fiksu. Un bes o otu, un soldadu ta entraba na
farmásia.
Tanbé
rekolher obrigatóriu txiga.
Depos
Stalinegrad.
Muralhas undi
fuziladu gentis.
Otus foi
deportadu.. Otus fuji pa luta na Rezistensa. Otu fika, uns na meiu di medu otus
na meiu di rikeza. Merkadu-negru txiga kúmulu. Fidjus di operárius ta morreba
ku fomi timenti na restoranti “Grand Cerf” ta servidu “foie-gras”.
Papá ta daba
ramedi di grasa pa kriansas di bairru operáriu. Era min ki ta ba lebaba-s dos
bes pa semana, na kamin pa nhas aula di pianu, dipos ki fitxadu farmásia. Uns
bes, N ta binha tardi dja. Nton, N ta odjaba Papá ta spreta, tras di kurtina.
Albes el ta
pidi pa N toka pianu.
Dipos ki N
taba para di toka, Papá ta fikaba kaladu i se sofrimentu ta parse-m inda más
grandi. El staba ta pensa na Maman.
Dipos di toka, di noti, na kel medu di
inimigu, nha juventudi ta parse kre toma inplusu i salta. Nada N ka ta flaba
Papá. El senpri ta flaba ki se úniku
konsolu era min.
Na sidadi,
omis ki staba era so alemons. N taba ku dezaseti anu.
Gerra era
interminável. Nha juventudi era interminável. Nunka más el ta txiga fin, nen
kel gerra nen juventudi di meu.
Prinsípius
moral di tudu tipu nton ta dezasosega-m spritu.
Dumingu pa
min era dia di festa.
Riba
bisikleta, N ta trabesaba sidadi di ponta ponta pa ba Ezy buska mantega, kel ki
N mesteba pa N kria grandi.
N tinha ki
trabesaba tudu konselhu di Nièvre. Un bes o otu N ta paraba na sonbra dun arvi
i ta fadigaba pamodi durason di kel gerra era dimás. Mas mesmu ku inimigu pertu
i ku gerra, ami N staba ta kria grandi.
Un prazer
imensu di meu era pode odja nos riu.
Un dia, un
soldadu alemon entra na farmásia pa faze un pensu na mon ki el tinha kemadu. So
mi ku el staba na farmásia. Mi ki faze-l pensu modi ki N nxinadu, ku ódiu.
Inimigu gradese.
El torna ben. Papá staba i manda-m trata di tudu.
N faze-l pensu otu bes, frenti Papá. Sima nxinadu min, nunka N ka po odju
na inimigu.
Na kel noti,
N xinti un kansasu pamodi gerra, ki nunka N tinha xintidu te nton. N konta
Papá. El ka responde-m.
N staba ta
toka pianu. Dipos no paga luzis. El manda-m fitxa persianas.
Na prasa, un
rapaz alemon ku mon enfaxadu staba nkostadu nun arvi. N konxe logu pabia di
manxa branku di nfaxa na meiu di sukuru. Nton Papá fitxa janela el mesmu. Pa primer
bes, go N sabia ki un omi obiba mi ta
toka pianu.
Kel omi torna
ben na manhá siginti. Nton N odja-l
rostu. N podia evita kela? Papá txiga
pertu. El manda-m sai, el fla inimigu ki se mon staba bom i ka mesteba más faze pensu.
Na kel noti,
Papá pidi-m propi pa N ka toka pianu i el bebe más vinhu ki el kustumaba. N
obedese: N pensa ma el taba ta parse kuazi dodu. N pensa ma el taba tomadu o
nton dodu.
Papá ta amaba
Maman tantu tantu. Inda el ta amaba. El ta sofreba txeu pamodi es separa. Desdi
ki Maman bai, Papá kunsa ta bebe.
Un bes o otu, el ta baba vizita Maman i ta dixa-n ta
toma konta di farmásia.
Kel otu dia,
sem fla-m nada di kel sena di bespa, el parti pa ba djobe-l.
Era un
dumingu. Staba ta txobe. N bai te kinta di Ezy. Komu senpri N para dibaxu di un
salger na marjinal di riu.
Inimigu txiga
poku dipos pa djuntu di kel salger. El tanbe staba na bisikleta. Se mon staba
saradu.
El ka sai di
la. Txuba staba ta kai, brabu. Dipos,
sol ben ku txuba djuntu. El dexa di
odja-m, el sorri, i N spanta mo ki sol i txuba podeba ben djuntu na Veron.
Min, nada N ka
fra. N staba ta odja txuba.
Nton el fra-m
ma el tinha sigidu min. Ki el staba la pa fika.
N sai di la,
el sigi-m.
Un mes
interu, el ta sigi-m. N dixa di para na marjinal di riu. Nunka más N para na
kel lugar. Mas tudu dumingu el taba la paradu. N tenta ma ka konsigi dexa di
pensa ki el staba la pamodi min.
Nada N ka
konta Papá.
N kunsa ta sunha
ku inimigu, di noti, di dia…
I na sonhus
di meu, imoralidadi ta misturaba ku moral di tal manera ki un ka ta diferensiaba di kel otu. N fazi vinti anu.
Un noti, na
bairru di __, kandu staba ta anda na rua, algên po mon na nha onbru. N ka tinha
odjadu el ta txiga. Era noti, oitu i mea, na mês di julhu. El era inimigu.
No ta nkontraba
na txadas. Na selerus. Na kazas bandonadu. E dipos, na kuartus.
Un dia, Papá
resebi un karta anónimu. Tudu kunsa ta kai. No staba na julhu di 1944. N fla ki
era mentira.
Djuntu di kes
salger na marjinal di riu, ki el fla-m ki el staba ta bai. El staba ta bai
Paris na dia siginti, di kamion.El staba filis pamodi era fin di gerra. El
konta-m di Baviera pa undi N staba pa nkontraba ku el. La ki nos ta kazaba.
Tirus kunsa
na sidadi. Gentis ta rinka panu pretu. Rádius ta emiti dia i noti. Oitenta kilómetru di nos, tinha tankis alemon na
baronseras, ki ka ta prestaba más.
Ami, N ta separaba
es inimigu li di tudu otu inimigu.
El era nha
primer amor.
Ami, dja N ka
ta konsigi diferensiaba korpu di sel i korpu di meu. So N ta odjaba semelhansa,
ki ka ta da pa nega, entri korpu di sel i korpu di meu.
Korpu di sel
bira korpu di meu, N ka konsigiba diferensia-s. Nton a mi era negason vivu di tudu
razon. I si algên mostraba min razons pa kontradita tudu nha sem-razon, a mi N
ta barre-s tudu, komu si es era un kastel di kartas, sin, komu si es era razons
ki so ta izistiba na imajinason di kel algên. N ta pidi pa ken ki nunka vivi
keli, pa es bota-m primer pedra. Pa mi pátria agora era amor di meu, el so.
N skrebe uns
linha pa Papá. N konta-l ki era verdadi tudu ki skrebedu na kel karta anónimu.
(Marguerite Duras,Hiroshima mon amour)