quarta-feira, 5 de agosto de 2015

Hiroxima, 6/8/1945

Iroxima, Amor di meu




(Nkuadramentu: 1957. Un franseza sta na Japon pa faze un filmi sobri Gerra. El ta nkontra un japonês, es ta pasa 24 hora djuntu, ta pasia, ta konta ses vida. Es e ton diferenti ma ses speriensa di gerra e igual. Franseza ta konta di Nevers okupadu pa tropas alemon. Japonês ta konta ki bonba di Iroxima mata se família tudu. Stratu li e narrativa di kel franseza).

Seti ora di tardi, sinu ta toka na Katedral di Saint-Lazare. Ora di fitxa farmásia.
Pa mi, ki kriadu na tenpus di gerra N ka ta presta txeu atenson ora ki Papá ta konta-m, tudu noti, modi ki vida era antes.
N ta djudaba Papá na farmásia. Ami, N era ajudanti tékniku di farmásia, N tinha terminadu studus. Maman ta moraba más pa Sul. Nun anu, N ta ba atxaba el txeu bes, na tenpu di férias.

Seti ora di tardi, na Veron o na Invernu, na noti negru di Okupason o na dias xei di sol di junhu, farmásia ta fitxa. Era senpri sedu dimás pa mi. No ta subi pa primer andar. Tudu filmi era alemon, o kuazi. Sinema ka era pa min. Champ-de-Mars, baxu janelas di nha kuartu, era inda más tamanhon di noti.
Kanbra ka tinha bandera. N tinha ki ba pa trás, té nha infânsia, pa lenbra kanderus asesu.
Es salta linha di frontera.
Inimigu txiga. Alemons travesa prasa Champ-de-Mars ta kanta, senpri na oras fiksu. Un bes o otu, un soldadu ta entraba na farmásia.


Tanbé rekolher obrigatóriu txiga.
Depos Stalinegrad.
Muralhas undi fuziladu gentis.
Otus foi deportadu.. Otus fuji pa luta na Rezistensa. Otu fika, uns na meiu di medu otus na meiu di rikeza. Merkadu-negru txiga kúmulu. Fidjus di operárius ta morreba ku fomi timenti na restoranti “Grand Cerf” ta servidu “foie-gras”.

Papá ta daba ramedi di grasa pa kriansas di bairru operáriu. Era min ki ta ba lebaba-s dos bes pa semana, na kamin pa nhas aula di pianu, dipos ki fitxadu farmásia. Uns bes, N ta binha tardi dja. Nton, N ta odjaba Papá ta spreta, tras di kurtina.
Albes el ta pidi pa N toka pianu.
Dipos ki N taba para di toka, Papá ta fikaba kaladu i se sofrimentu ta parse-m inda más grandi. El staba ta pensa na Maman.
 Dipos di toka, di noti, na kel medu di inimigu, nha juventudi ta parse kre toma inplusu i salta. Nada N ka ta flaba Papá. El senpri  ta flaba ki se úniku konsolu era min.
Na sidadi, omis ki staba era so alemons. N taba ku dezaseti anu.
Gerra era interminável. Nha juventudi era interminável. Nunka más el ta txiga fin, nen kel gerra nen juventudi  di meu.

Prinsípius moral di tudu tipu nton ta dezasosega-m spritu.
Dumingu pa min era dia di festa.
Riba bisikleta, N ta trabesaba sidadi di ponta ponta pa ba Ezy buska mantega, kel ki N mesteba pa N kria grandi.
N tinha ki trabesaba tudu konselhu di Nièvre. Un bes o otu N ta paraba na sonbra dun arvi i ta fadigaba pamodi durason di kel gerra era dimás. Mas mesmu ku inimigu pertu i ku gerra, ami N staba ta kria grandi.
Un prazer imensu di meu era pode odja nos riu.
Un dia, un soldadu alemon entra na farmásia pa faze un pensu na mon ki el tinha kemadu. So mi ku el staba na farmásia. Mi ki faze-l pensu modi ki N nxinadu, ku ódiu. Inimigu gradese.
El torna ben. Papá staba i manda-m trata di tudu. N faze-l pensu otu bes, frenti Papá. Sima nxinadu min, nunka N ka po odju na  inimigu.
Na kel noti, N xinti un kansasu pamodi gerra, ki nunka N tinha xintidu te nton. N konta Papá. El ka responde-m.
N staba ta toka pianu. Dipos no paga luzis. El manda-m fitxa persianas.
Na prasa, un rapaz alemon ku mon enfaxadu staba nkostadu nun arvi. N konxe logu pabia di manxa branku di nfaxa na meiu di sukuru. Nton Papá fitxa janela el mesmu. Pa primer bes, go N sabia ki un  omi obiba mi ta toka pianu.
Kel omi torna ben na manhá siginti. Nton N odja-l rostu. N podia evita kela?  Papá txiga pertu. El manda-m sai, el fla inimigu ki se mon staba bom i ka mesteba más faze pensu.
Na kel noti, Papá pidi-m propi pa N ka toka pianu i el bebe más vinhu ki el kustumaba. N obedese: N pensa ma el taba ta parse kuazi dodu. N pensa ma el taba tomadu o nton dodu.

Papá ta amaba Maman tantu tantu. Inda el ta amaba. El ta sofreba txeu pamodi es separa. Desdi ki Maman bai, Papá kunsa ta bebe.
Un bes o  otu, el ta baba vizita Maman i ta dixa-n ta toma konta di farmásia.
Kel otu dia, sem fla-m nada di kel sena di bespa, el parti pa ba djobe-l.
Era un dumingu. Staba ta txobe. N bai te kinta di Ezy. Komu senpri N para dibaxu di un salger na marjinal di riu.
Inimigu txiga poku dipos pa djuntu di kel salger. El tanbe staba na bisikleta. Se mon staba saradu.
El ka sai di la. Txuba staba ta kai, brabu.  Dipos, sol ben ku txuba djuntu.  El dexa di odja-m, el sorri, i N spanta mo ki sol i txuba podeba ben djuntu na Veron.
Min, nada N ka fra. N staba ta odja txuba.
Nton el fra-m ma el tinha sigidu min. Ki el staba la pa fika.
N sai di la, el sigi-m.
Un mes interu, el ta sigi-m. N dixa di para na marjinal di riu. Nunka más N para na kel lugar. Mas tudu dumingu el taba la paradu. N tenta ma ka konsigi dexa di pensa ki el staba la pamodi min.
Nada N ka konta Papá.
N kunsa ta sunha ku inimigu, di noti, di dia…
I na sonhus di meu, imoralidadi ta misturaba ku moral di tal manera ki un ka  ta diferensiaba di kel otu. N fazi vinti anu.
Un noti, na bairru di __, kandu staba ta anda na rua, algên po mon na nha onbru. N ka tinha odjadu el ta txiga. Era noti, oitu i mea, na mês di julhu. El era inimigu.
No ta nkontraba na txadas. Na selerus. Na kazas bandonadu. E dipos, na kuartus.
Un dia, Papá resebi un karta anónimu. Tudu kunsa ta kai. No staba na julhu di 1944. N fla ki era mentira.
Djuntu di kes salger na marjinal di riu, ki el fla-m ki el staba ta bai. El staba ta bai Paris na dia siginti, di kamion.El staba filis pamodi era fin di gerra. El konta-m di Baviera pa undi N staba pa nkontraba ku el. La ki nos ta kazaba.
Tirus kunsa na sidadi. Gentis ta rinka panu pretu. Rádius ta emiti dia i noti. Oitenta  kilómetru di nos, tinha tankis alemon na baronseras, ki ka ta prestaba más.
Ami, N ta separaba es inimigu li di tudu otu inimigu.
El era nha primer amor.
Ami, dja N ka ta konsigi diferensiaba korpu di sel i korpu di meu. So N ta odjaba semelhansa, ki ka ta da pa nega, entri korpu di sel i korpu di meu.
Korpu di sel bira korpu di meu, N ka konsigiba diferensia-s. Nton a mi era negason vivu di tudu razon. I si algên mostraba min razons pa kontradita tudu nha sem-razon, a mi N ta barre-s tudu, komu si es era un kastel di kartas, sin, komu si es era razons ki so ta izistiba na imajinason di kel algên. N ta pidi pa ken ki nunka vivi keli, pa es bota-m primer pedra. Pa mi pátria agora era amor di meu, el so.
N skrebe uns linha pa Papá. N konta-l ki era verdadi tudu ki skrebedu na kel karta anónimu.


 (Marguerite Duras,Hiroshima mon amour)